UMOWA SPRZEDAŻY BYDŁA – PISEMNA CZY USTNA?

UMOWA SPRZEDAŻY BYDŁA  – PISEMNA CZY USTNA?

Umowa sprzedaży jest umową nazwaną, która został uregulowana w kodeksie cywilnym (art. 535  – art.  582 k.c.). Niniejszy artykuł obejmuje rozważania odnośnie obrotu między profesjonalistami. Umowy sprzedaży bydła są zawierane w związku z prowadzoną działalnością rolniczą, czy inną gospodarczą[1]. W takich relacjach konsumenci po prostu nie występują.

W tym zakresie kodeks cywilny jest drogowskazem, który podpowiada jakie postanowienia powinny się w takiej umowie znaleźć, jakie uprawnienia ma kupujący, jakie uprawnienia ma sprzedający, jak działa reklamacja i jakie wiążą się z tym uprawnienia dla stron umowy. Każda umowa sprzedaży, niezależnie w jakiej formie jest zawarta (ustna, czy pisemna) musi określać istotne elementy umowy tzw. essentialia negotii.

W przypadku umowy sprzedaży istotnymi elementami umowy są: 1) obowiązek sprzedawcy do przeniesienia własności rzeczy i jej wydania oraz 2) obowiązek kupującego do odebrania rzeczy i zapłaty ceny. Sytuacja wydaje się być bardzo prosta – sprzedający określa co chce sprzedać, za ile, a kupujący akceptuje przedmiot i cenę – mamy umowę. Sprawa trochę bardziej się komplikuje w przypadku, gdy jedna ze stron transakcji jest niezadowolona. Możemy wyobrazić sobie sytuację, że kupiłem bydło. Sprzedający zapewnił mnie, że bydło charakteryzuje się dużą mięsnością. Kiedy zwierzęta odstawiłem do ubojni okazało się, że nie wszystko o czym mówił sprzedający było prawdą. Powstał problem, bo nieprawdziwe informacje (słaba mięsność) spowodowały, że nie otrzymam takiej ceny za 1 kg na jaki liczyłem. Co mogę zrobić? Składam reklamację. Dzwonię do sprzedającego i mówię mu co się wydarzyło i że oczekuję obniżki ceny. Sprzedający nie zgadza się z moim stanowiskiem i twierdzi, że nie składał mi takich zapewnień. Mamy spór. Sprawa byłaby prosta, gdyby umowa miała formę pisemną, a zawarliśmy umowę ustną  – słowo sprzedającego przeciwko słowu kupującego i odwrotnie. Umowa mogła być ustna, bo przepisy kodeksu cywilnego na to zezwalają, a ponadto łatwiej zawrzeć umowę ustną niż tracić czas na czytanie i składanie podpisów pod dokumentem. Skro mamy już umowę ustną i mamy żabę w postaci sporu – trzeba wziąć byka za rogi. Można sprawę skierować do sądu, ale to wymaga udowodnienia swoich twierdzeń, bo zgodnie z art. 6 k.c. udowadniać swoją rację musi ten, kto powołuje się na dany fakt[2]. Jak to udowodnić skoro umowa była ustna, nie ma świadków. Wniesienie powództwa do sądu bez dowodów – nie dość, że ryzykowne, to jeszcze kosztowne. Walczyć, czy odpuścić?

 CHARAKTERYSTYKA UMOWY SPRZEDAŻY

Agri-Food AGRIFOOD Umowa sprzedaży bydła Pisemna czy Ustna
Agri-Food AGRIFOOD Umowa sprzedaży bydła Pisemna czy Ustna (fot. www.flickr.com/stevepj2009)

Umowa sprzedaży jest umową wzajemną, tzn. występuje w niej ekwiwalentność tego co strony sobie świadczą. Przejawia się to tym, że w zamian za przeniesienie własności rzeczy kupujący godzi się zapłacić umówioną cenę[3]. W ramach negocjacji strony dochodzą do porozumienia, że dana rzecz jest warta konkretną sumę pieniędzy.

Przeniesienie własności rzeczy i wydanie przedmiotu sprzedaży

W zależności od charakteru umowy sprzedaży przeniesienie własności będzie albo wykonaniem umowy, którą już zawarto albo niezbędnym warunkiem jej zawarcia. Kodeks cywilny rozróżnia dwie kategorie rzeczy: 1) oznaczone co do tożsamości – rzeczy oznaczone konkretnie, np. byk takiej a takiej rasy i takim a takim numerze kolczyka; 2) rzeczy oznaczone co do gatunku – rzeczy przynależące do jakiejś kategorii, np. krowa mięsna (nie jest wskazane która dokładnie). W przypadku, gdy sprzedaż dotyczy konkretnej rzeczy (dokładnie oznaczone zwierzę- o konkretnym nr kolczyka, nr stada, itp.) do zawarcia umowy sprzedaży dochodzi przez zwykłą wymianę oświadczeń woli, czy inaczej mówiąc wzajemne zaciągnięcie obowiązków. Jednym słowem, własność danego byka przechodzi na kupującego przez zobowiązanie się, że go odbierze i zapłaci cenę. Późniejsze fizyczne przejęcie zwierzęcia to już tylko realizacja umowy[4].

W przypadku jednak, gdy sprzedaż dotyczy jednej z wielu krów, np. danej rasy hodowanych przez danego rolnika, a kupującemu nie zależy na konkretnych sztukach, umowa nie dojdzie do skutku póki sprzedawca nie przeniesie własności na kupującego. Przeniesienie własności następuje tutaj właśnie przez wydanie zwierzęcia. Kupujący przyjeżdża do gospodarstwa sprzedawcy, odbiera zwierzę i tak staje się jego właścicielem (może też przejąć zwierzę na targowisku).

Odebranie rzeczy

Oba wyżej omówione pojęcia wiążą się ściśle z pojęciem „odebrania rzeczy”. Intuicyjnie można wyczuć pewną różnicę pomiędzy „wydaniem” a „odebraniem” rzeczy. Przyjmuje się, że sprzedawca wypełnia obowiązek wydania rzeczy już przez samo udostępnienie przedmiotu sprzedaży do odbioru kupującemu, ale tylko wtedy, gdy realnie mu ją zaofiaruje[5] (np. ustali datę i miejsce odbioru zwierzęcia, informując o tym telefonicznie kupującego).W ten sposób sprzedawca dopełnia obowiązków ciążących na nim z tytułu sprzedaży. Mimo to, trudno sobie wyobrazić, że sprzedawca skutecznie wyda rzecz kupującemu, gdy ten jej fizycznie nie odbierze. Co więcej, jak wskazano wyżej, w przypadku  rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku, bez faktycznego i rzeczywistego przejęcia rzeczy, nie dojdzie do przejścia własności na kupującego. Stąd, kupujący i sprzedawca muszą współpracować, a współpraca powinna polegać m.in. na odbiorze rzeczy przez kupującego.

Zapłata ceny

Umowa sprzedaży jest umową odpłatną, musi być w niej określona cena. Jeśli strony nie ustalą ceny ani mechanizmu jej ustalania, to nie wiadomo jaką umowę faktycznie zawarły. Może zostać uznana choćby za darowiznę. Cena jest uzgodnioną sumą pieniężną w stosunkach danego rodzaju. Jej wysokość odpowiada wartości przedmiotu sprzedaży. Cena musi być wyrażona w pieniądzu nawet, gdy sprzedawca przyjmie zapłatę w formie innego świadczenia niż pieniężne (np. jakąś usługę). Na cenę składają się trzy elementy: rzeczywista wartość rzeczy, zysk sprzedawcy oraz koszty sprzedaży po jego stronie[6].

Przejście korzyści i ciężarów

Z chwilą wydania rzeczy (skutecznego) na kupującego przechodzą wszelkie ciężary i korzyści związane z rzeczą, a także ryzyko utraty lub uszkodzenia rzeczy[7]. Strony oczywiście mogą zdecydować za obopólną zgodą, że będzie to inna chwila. Póki byk znajduje się wciąż w oborze sprzedawcy, wszelkie ryzyka, ciężary czy korzyści nie mogą przejść na kupującego[8]. Wydanie nie musi nastąpić do rąk własnych kupującego i może odbyć się przez osoby trzecie, np. przewoźników, pośredników. W takiej sytuacji ryzyko utraty lub uszkodzenia przechodzi na kupującego z chwilą wydania rzeczy osobie trzeciej.

Rękojmia

Sprzedawca odpowiada wobec kupującego zarówno za wady fizyczne, jak i prawne rzeczy – rękojmia. W przypadku wad fizycznych kryterium oceny występowania wady jest zgodność przedmiotu sprzedaży z umową. Ustawodawca podał przypadki sytuacji, w których taka niezgodność zachodzi. Nie wprowadził jednak ich zamkniętego katalogu. I tak, za niezgodność towaru z umową uznaje się: 1) brak właściwości, które rzecz tego rodzaju powinna mieć ze względu na cel oznaczony w umowie albo wynikający z okoliczności lub przeznaczenia; 2) brak właściwości, o których sprzedawca zapewnił kupującego; 3) rzecz nie nadaje się do celu, o których kupujący  poinformował sprzedawcę przy zawarciu umowy. Wynika stąd, że opisane wyżej kryterium jest dość subiektywne i opiera się na funkcjonalności rzeczy. Decyduje tu wyobrażenie kupującego. Nie ma znaczenia, że sprzedawca w sporze powoła się na to, że rzecz spełnia jakieś normy techniczne lub posiada certyfikaty[9]. Odpowiedzialność sprzedawcy za wady fizyczne ogranicza się do tych wad, które istniały w chwili przejścia niebezpieczeństwa na kupującego (najczęściej chwila wydania rzeczy) lub wynikły z przyczyny tkwiącej w rzeczy w tej samej chwili. Jednak w relacjach między profesjonalistami, kupujący ma obowiązek zbadać rzecz w czasie i w sposób przyjęty przy rzeczach danego rodzaju. Jeśli tego nie zrobi, a wyniknie jakaś wada, to straci uprawnienia z rękojmi. Dla skorzystania z rękojmi ważne jest kiedy zgłoszono wadę. Kodeks cywilny wymaga by kupujący zgłosił ją niezwłocznie, a jeśli wada wyszła na jaw dopiero później – niezwłocznie po stwierdzeniu wady. Dla ścisłości, „niezwłocznie” oznacza „jak najszybciej to możliwe w danych okolicznościach”.

Wada prawna z kolei występuje wtedy, gdy rzecz jest własnością osoby trzeciej, jest obciążona prawem osoby trzeciej lub na mocy decyzji lub orzeczenia organu ograniczona jest możliwość rozporządzania nią. W przypadku zwierząt hodowlanych może się przykładowo okazać, że sprzedawca jako właściciel na zabezpieczenie długu ustanowił zastaw rejestrowy na stadzie norek, ale nie poinformował o tym kupującego. Jeśli nasz sprzedawca nie ureguluje długu, to wierzyciel ma prawo zaspokoić się z przedmiotu zastawu, pomimo zmiany właściciela norek[10]. Wtedy właśnie okazuje się, że rzecz (stado norek) ma wadę prawną, za którą sprzedawca odpowie.

Uprawnienia kupującego przy rękojmi

Czego może żądać kupujący jeśli ujawni się wada? Kodeks cywilny przyznaje mu cztery alternatywne uprawnienia: żądanie wymiany na rzecz wolną od wad, żądanie usunięcia wady, oświadczenie o obniżeniu ceny bądź prawo odstąpienia od umowy. Od kupującego zależy, z którego z nich skorzysta. Ważne, że odpowiedzialność sprzedawcy z tytułu rękojmi ma charakter absolutny. Oznacza to, że dla jej powstawania nie ma znaczenia, czy sprzedawca ponosi winę w tym, ż zwierzęta mają wady fizyczne (np. są chore), ani nawet to, czy o tej wadzie wiedział lub jej istnienie podejrzewał[11].  Innym cennym uprawnieniem kupującego jest możliwość dochodzenia odszkodowania za zawarcie umowy, nie wiedząc o istnieniu wady[12].

Możliwość modyfikacji

W obrocie profesjonalnym istnieje możliwość modyfikacji zakresu odpowiedzialności sprzedawcy. Strony mogą tę odpowiedzialność ograniczyć, rozszerzyć, a nawet całkowicie wyłączyć. W tym miejscu warto jednak wspomnieć, że kwestie te najlepiej uregulować w umowie pisemnej. Wtedy nie będzie wątpliwości kto i za co odpowiada.

CHARAKTERYSTYKA UMOWY SPRZEDAŻY BYDŁA

Sprzedaż bydła na rzeź w polskich warunkach dokonuje się bądź bezpośrednio do zakładu mięsnego bądź przez pośrednika. Cechą wyróżniającą umowę sprzedaży bydła rzeźnego są różne sposoby określania ceny, jakie mogą przyjąć strony umowy. Sprzedający i kupujący mogą zdecydować się na cenę za wagę żywą albo cenę poubojową.

Cena za wagę żywą

Cena za wagę żywą określana jest w oparciu o trzy wskaźniki: kategorię bydła, masę i wydajność ubojową. Przepisy unijne wprowadzają sześć kategorii bydła w zależności od płci i wieku zwierzęcia: A – tusze niekastrowanych młodych samców w wieku poniżej 2 lat; B – tusze innych niekastrowanych samców; C – tusze kastrowanych samców; D – tusze samic, które się cieliły oraz E – tusze innych samic. Oczywiście najważniejszym wskaźnikiem jest masa zwierzęcia. W latach 1971 – 1975 obowiązywały kolejno uchwały Rady Ministrów dotyczące organizacji skupu zwierząt rzeźnych i cen stosowanych w tym skupie, które wprowadziły pojęcia „wagi żywej brutto” i „wagi żywej netto”[13]. W przypadku stwierdzenia okarmienia przepisy te pozwalały na odjęcie 5% od wagi brutto, co dawało wagę netto stanowiącą podstawę rozliczenia. Zasady te są wciąż popularne w obrocie bydłem rzeźnym. Najtrudniejsza do oszacowania jest wydajność ubojowa, czyli procentowy udział tuszy w wadze żywego zwierzęcia. Dokonywana jest wzrokowo i przez to dość subiektywna. Nietrudno tu o nieporozumienia. Nawet stosowanie „chwytów rzeźnickich” nie chroni przed błędnym określeniem umięśnienia i otłuszczenia zwierząt. W końcu prowadzący skup czy też pośrednik nie ma kwalifikacji rzeczoznawcy, a nawet gdyby je posiadał, klasyfikację prowadzi się na tuszach, a nie żywych zwierzętach. Przy tak skomplikowanych rozliczeniach najbezpieczniejsze jest spisanie umowy sprzedaży. Warto ująć w niej sposób ustalania ceny oraz wartości zastosowanych wskaźników mające wpływ na nią wpływ.

Cena za wagę poubojową

Sposób określania ceny według wagi poubojowej wiąże się z wynikiem klasyfikacji tuszy zwierzęcia po uboju. Na poziomie Unii Europejskiej obowiązuje system klasyfikacji tusz dorosłego bydła EUROP[14]. Tusze przyporządkowywane są do danej kategorii (patrz wyżej), do danej klasy uformowania (oznaczone literami E, U, R, O P oraz literą „S” dla tusz wybitnie uformowanych) oraz klasy okrywy tłuszczowej (oznaczone cyframi 1, 2, 3, 4, 5, oddające ilość tłuszczu od niskiej do bardzo wysokiej). Polskie przepisy wprowadzają dodatkowy podział na podklasy dla każdej klasy: 1) z wyróżnikiem „+”, 2) bez wyróżnika oraz 3) z wyróżnikiem „-”[15]. Klasyfikacji dokonuje uprawniony rzeczoznawca w rzeźni, gdzie dokonywany jest ubój. Do prawnych obowiązków rzeźni należy przekazanie podmiotowi zlecającemu ubój informacji o wynikach klasyfikacji. Informacje te zamieszczane są w fakturze zaadresowanej do dostawcy zwierząt albo w dodatkowym dokumencie załączonym do faktury[16]. Na temat każdej tuszy rzeźnia powinna przekazać następujące informacje: 1) kategoria, klasa  uformowania i klasa otłuszczenia; 2) masę tuszy z wyszczególnieniem czy chodzi o masę ciepłą czy zimną (masa zimna to masa ciepła po odjęciu od niej 2% ze względu na schłodzenie tuszy); 3) prezentację tuszy zastosowaną w momencie ważenia i klasyfikacji na haku[17]. Dzięki temu producent z łatwością może sprawdzić z czego wynika zaoferowana mu cena. Jeśli sprzedaż do ubojni odbyła się przez pośrednika, od ceny określonej przez ubojnię odejmuje on dla siebie prowizję za pośrednictwo. Sprzedawca już w momencie odbioru zwierząt przez pośrednika powinien zostać poinformowany o wysokości i sposobie wyliczenia prowizji. Kwestię tę można też uregulować w umowie na piśmie. Ochroni to zarówno interesy sprzedawcy, jak i pośrednika w razie ewentualnego sporu.

Rękojmia

Odpowiedzialność producenta za wady fizyczne bydła i terminy zgłaszania reklamacji nie zostały nigdy uregulowane szczegółowo, jak np. w przypadku koniowatych[18]. Stąd też, znajdują tu zastosowanie bezpośrednio przepisy kodeksu cywilnego o rękojmi (patrz wyżej). Pomimo opisanych wyżej odrębności umowy sprzedaży bydła rzeźnego, kupujący może skorzystać z każdego z uprawnień rękojmianych wedle własnego wyboru. Potwierdza to rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego w Łomży, który uznał za skuteczne odstąpienie od umowy kupującego, któremu prowadzący skup sprzedał dwie chore krowy, z których jedna padła nazajutrz, a tusza drugiej została skonfiskowana jako nienadająca się do spożycia przez ludzi[19].  Ważne jest, że od umowy odstąpić można tylko względem rzeczy wadliwych. Gdyby w jednym stadzie znajdowały się osobniki zdrowe i zainfekowane, kupujący może dokonać odstąpienia tylko wobec chorych zwierząt.

PODSUMOWANIE

Przedstawiona wyżej charakterystyka umowy sprzedaży ma na celu zachęcić czytelników do zawierania umów w formie pisemnej. Spisanie umowy pozwala na jasne określenie sposobu ustalania ceny, wzajemnych zobowiązań i deklaracji. Na koniec, warto dodać, że umowa pisemna ułatwia rozstrzygnięcie ewentualnego sporu, gdy ten trafi przed sąd. Warto zadbać o swoje interesy.

[1] Zob. uchwała SN z dnia 26 lutego 2015 r., III CZP 108/14. SN uznał, że działalność rolnicza może zostać uznana za gospodarczą, jeśli ma charakter ciągły, zawodowy, zarobkowy i jest wykonywana w  imieniu własnym. Takiego charakteru nie ma działalność prowadzona na potrzeby własne rolnika i jego rodziny.

[2] Treść art. 6 k.c. : „Ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne.”

[3] Ciszewski J. (red.),  Kodeks Cywilny. Komentarz, wyd. II, LexisNexis 2014.

[4] Kidyba A (red.)., Kodeks Cywilny. Komentarz. Tom III. Zobowiązania – część szczególna, wyd. II, LEX/ el. 2014.

[5] Zob. wyrok SN z 28m lipca 1999 r., sygnatura II CKN 552/98, OSNC 2000, nr 2, poz. 24.

[6] Kidyba A (red.)., Kodeks Cywilny. Komentarz. Tom III. Zobowiązania – część szczególna, wyd. II, LEX/ el. 2014., W.J. Katner (w:) System prawa prywatnego, t. 7, 2011, s. 54.

[7] Por. art. 548 k.c.

[8] Por. Kidyba A (red.)., Kodeks Cywilny. Komentarz. Tom III. Zobowiązania – część szczególna, wyd. II, LEX/ el.

[9] Tamże.

[10] Zob. postanowienie SN z dnia 6 października 2009 r., sygnatura II CSK 209/10.

[11] A. Brzozowski (w:) K. Pietrzykowski, Komentarz, t. II, 2011, s. 300; S. Buczkowski (w:) Komentarz, t. II, 1972, s. 1299; Cz. Żuławska (w:) G. Bieniek, Komentarz, t. II, 2011, s. 55; wyrok SA w Lublinie z dnia 25 listopada 1998 r., sygnatura I ACa 351/98,; wyrok Sądu Okręgowego w Bydgoszczy z dnia 9 marca 2016 r., sygnatura VIII Ga 268/15 .

[12] Zob. art. 566 k.c.

[13] Uchwała Rady Ministrów nr 77 z dnia 15 kwietnia 1971 r. w sprawie  organizacji skupu zwierząt rzeźnych i produktów zwierzęcych oraz cen stosowanych w tym skupie (M.P. 1971 Nr 24 poz. 155 –akt uchylony); Uchwała Rady Ministrów nr 96 z dnia 7 kwietnia 1972 r. w sprawie  organizacji skupu zwierząt rzeźnych i produktów zwierzęcych oraz cen stosowanych w tym skupie (M.P. 1972 Nr 25 poz.138 – akt uchylony).

[14] Rozporządzenie Komisji (WE) nr 1249/2008 z dnia 10 grudnia 2008 r. ustanawiające szczegółowe zasady wdrożenia wspólnotowych skal klasyfikacji tusz wołowych, wieprzowych i baranich oraz raportowania ich cen (Dz.U. L 337 z 16.12.2008, str. 3—30), dalej rozporządzenie Komisji nr 1249/2008.

[15] Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 4 lutego 2009 r. w sprawie szczegółowego sposobu oznaczania klasy jakości handlowej tusz wołowych (Dz.U.2009 Nr 28 poz.180 z późn. zm.).

[16] Art. 7 rozporządzenia Komisji nr 1249/2008.

[17] Tamże.

[18] Rozporządzenie Ministra Rolnictwa z dnia 7 października 1966 r. w sprawie odpowiedzialności sprzedawców za wady główne niektórych gatunków zwierząt (Dz. U. 1966 Nr 43 poz. 257 – akt uchylony).

[19] Wyrok Sądu Okręgowego w Łomży z dnia 5 września 2013 r., sygnatura I Ca 203/13.

 

Stan na: 15 grudnia 2016 r.

Leave a Reply

Your email address will not be published.